Denizatı

Genel Bakış

Denizatı (Hippocampus), dik duruşu, at başına benzeyen profili ve olağanüstü biyolojisiyle okyanusların en büyüleyici canlılarından biridir. Saatte yalnızca 0,0015 kilometre (1,5 metre) hıza ulaşabilen cüce denizatı (Hippocampus zosterae), Guinness Rekorlar Kitabı'na dünyanın en yavaş yüzen balığı olarak girmiştir. Adları Yunanca "hippos" (at) ve "kampos" (deniz canavarı) kelimelerinden türetilmiştir.

Dünya genelinde 46 tanımlanmış denizatı türü bulunmaktadır. Syngnathidae ailesinin bir üyesi olan denizatıları, iğne balıkları ve yapraklı deniz ejderleriyle akrabadır. Tropikal ve ılıman denizlerde, sığ kıyı sularında, deniz çayırı yataklarında, mercan resiflerinde ve mangrov köklerinde yaşarlar. En küçük tür olan Satomi'nin pigme denizatısı (Hippocampus satomiae) yalnızca 13,8 milimetre boyundayken, en büyük tür olan büyük karınlı denizatı (Hippocampus abdominalis) 35 santimetreye ulaşabilir.

Denizatıları, hayvanlar aleminin en olağanüstü üreme stratejisine sahiptir: erkekler hamile kalır. Dişi, yumurtalarını erkeğin karın bölgesindeki kuluçka kesesine bırakır ve erkek, yavruların gelişimini ve doğumunu üstlenir. Birçok denizatı türü IUCN tarafından "Hassas" (VU) kategorisinde değerlendirilmektedir ve geleneksel tıp ticareti, habitat kaybı ve iklim değişikliği türlerin geleceğini tehdit etmektedir.

Fiziksel Özellikler

Denizatıları, balık olmasına rağmen tipik balık görünümünden tamamen farklıdır. Dik dururlar, at başı şeklinde bir profile, uzun bir buruna, kavrama yeteneğine sahip kuyruklara ve pullar yerine kemik plakalardan oluşan bir dış iskelete sahiptirler. Bu kemik zırh, 50'den fazla halka şeklinde segmentten oluşur ve vücuda dayanıklılık ile koruma sağlar.

Denizatılarının yüzmek için kullandığı sırt yüzgeci dakikada 35 kez çırpılabilir; bu hız, onları son derece yavaş ama manevrası yüksek yüzücüler yapar. Göğüs yüzgeçleri yön kontrolü ve stabilite için kullanılır. Yüzme mesanesi olmadığından, bir an durduklarında batma tehlikesi yaşarlar. Kavrayıcı kuyrukları (prehensil kuyruk), deniz çayırlarına ve mercanlara tutunmalarına olanak tanır; maymunların ağaçlara tutunmasına benzer bir mekanizmadır.

Kamuflaj yetenekleri olağanüstüdür. Derilerindeki kromatoforlar (renk hücreleri) sayesinde çevrelerine uyum sağlamak için renklerini ve desenlerini saniyeler içinde değiştirebilirler. Bazı türler mercan, yosun veya deniz süngeri gibi görünerek neredeyse mükemmel bir gizlenme sağlar. Pigme denizatıları (Hippocampus bargibanti) yaşadıkları mercan yelpaze ile neredeyse ayırt edilemez hale gelir.

Gözleri birbirinden bağımsız olarak hareket edebilir; bukalemunlar gibi aynı anda iki farklı yöne bakabilirler. Bu yetenek, hem avları hem de tehlikeleri eş zamanlı olarak izlemelerini sağlar. Mideleri yoktur; besinler bağırsak sistemi boyunca hızla geçtiği için sürekli beslenmek zorundadırlar.

Yaşam Alanı

Denizatıları, tüm dünya okyanuslarının tropikal ve ılıman sularında bulunur. En yüksek tür çeşitliliği Hint-Pasifik bölgesinde, özellikle Güneydoğu Asya sularında görülür. Akdeniz'de de iki tür yaşar: uzun burunlu denizatı (Hippocampus guttulatus) ve kısa burunlu denizatı (Hippocampus hippocampus). Türkiye kıyılarında da her iki tür bulunmaktadır.

Sığ kıyı suları, deniz çayırı yatakları, mercan resifleri, mangrov kökleri ve yosun ormanları başlıca yaşam alanlarıdır. Genellikle 1-30 metre derinlikte yaşarlar, ancak bazı türler 100 metreye kadar inebilir. Tutunacak yapılara (deniz çayırı, mercan, yosun) ihtiyaç duyarlar; açık sudaki güçlü akıntılarla başa çıkacak yüzme kapasiteleri yoktur.

Denizatıları, küçük ev alanlarına sahip yerleşik hayvanlardır. Bir birey, yaşamı boyunca yalnızca birkaç metrekarelik bir alanda kalabilir. Bu durağan yaşam tarzı, habitat yıkımına karşı onları son derece savunmasız kılar. Deniz çayırı yataklarının tahrip edilmesi, mercan beyazlaması ve kıyı geliştirme projeleri, denizatı popülasyonlarını doğrudan etkiler.

Beslenme

Denizatıları, küçük kabuklular, plankton, küçük karides ve balık larvalarıyla beslenen etçil hayvanlardır. Mideleri bulunmadığı için besinler sindirim sisteminden hızla geçer; bu nedenle hayatta kalmak için günde 30-50 kez beslenmeleri gerekir. Bazı bireyler günde 3.000'e kadar tuzlu su karidesi tüketebilir.

Avlanma yöntemleri son derece benzersizdir. Uzun burunlarını bir pipet gibi kullanarak avlarını inanılmaz bir hızla emerler. Bu "emme" hareketi, hayvanlar aleminin en hızlı beslenme mekanizmalarından biridir; yalnızca 1 milisaniyede gerçekleşir. Başlarının şekli, suda minimum türbülans yaratarak avın yaklaşan tehlikeyi fark etmesini engeller.

Pusu avcılarıdır; deniz çayırlarına veya mercanolara tutunarak saatlerce hareketsiz bekler ve menzillerine giren küçük canlıları yakalarlar. Kamuflaj yetenekleri, bu bekleme stratejisini son derece etkili kılar. Araştırmalar, denizatılarının avlanma başarı oranının %90'ın üzerinde olduğunu göstermiştir; bu, hayvanlar aleminin en yüksek avlanma başarı oranlarından biridir.

Üreme

Denizatılarının üreme biyolojisi, hayvanlar aleminde eşsizdir: erkekler hamile kalır ve doğum yapar. Dişi, yumurtalarını erkeğin karın bölgesindeki kuluçka kesesine (brood pouch) bırakır. Erkek, bu kesenin içinde yumurtaları döller ve gebelik süresince yavruların tüm gelişimini üstlenir. Kuluçka kesesi, memelilerdeki rahime benzer şekilde oksijen, besin ve koruma sağlar.

Çiftleşme öncesinde denizatıları, günlerce süren karmaşık bir kur dansı sergiler. Her sabah çift, birbirini bulur ve senkronize renk değişimleri, yan yana yüzme ve kuyruk kenetleme gibi ritüeller gerçekleştirir. Bu dans, çiftin üreme döngülerini senkronize eder. Birçok denizatı türü tek eşlidir (monogam) ve aynı eşle yaşam boyu birlikte kalır.

Gebelik süresi türe ve su sıcaklığına bağlı olarak 14-45 gün arasında değişir. Doğum sırasında erkek, kasılmalarla 5 ila 2.500 arasında minik denizatı yavrusu dünyaya getirir. Doğum genellikle gece saatlerinde gerçekleşir ve saatlerce sürebilir. Yavru denizatıları doğduklarında 2-12 milimetre boyundadır ve tamamen bağımsızdır; ebeveyn bakımı yoktur.

Yavru hayatta kalma oranı son derece düşüktür; yalnızca %1'den azı yetişkinliğe ulaşır. Bu düşük oran, yüksek doğurganlıkla telafi edilir. Bir erkek denizatı, mevsim boyunca birden fazla "gebelik" yaşayabilir. Cinsel olgunluğa genellikle 3-12 ay içinde ulaşırlar ve doğada 1-5 yıl yaşarlar.

Tehditler ve Koruma

Denizatıları, dünya genelinde ciddi tehditlerle karşı karşıyadır. Birçok tür IUCN tarafından "Hassas" (VU) veya "Veri Yetersiz" (DD) kategorisinde değerlendirilmektedir. Her yıl tahminen 37 milyon denizatı geleneksel Çin tıbbı için yakalanmaktadır; bu, sürdürülebilir seviyelerin çok üzerindedir. Kurutulmuş denizatılar, astım, kalp hastalıkları ve cinsel güçsüzlük gibi çeşitli rahatsızlıklar için kullanılmaktadır.

Akvaryum ticareti, denizatı popülasyonları üzerinde ek bir baskı oluşturmaktadır. Esaret altında bakımları oldukça zor olmasına rağmen, egzotik akvaryum meraklıları arasında yüksek talep görmektedirler. Yan av (bycatch) sorunu da önemlidir; trol ve karides avı sırasında büyük miktarlarda denizatı istemeden yakalanmaktadır.

Habitat kaybı, denizatılar için en ciddi uzun vadeli tehdittir. Deniz çayırı yatakları, mercan resifleri ve mangrov ormanlarının tahribi, denizatılarının yaşam alanlarını ve beslenme kaynaklarını ortadan kaldırmaktadır. Kıyı kirliliği, sedimantasyon ve iklim değişikliğinin neden olduğu mercan beyazlaması da habitat kalitesini düşürmektedir.

CITES (Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme), 2004 yılından bu yana tüm denizatı türlerinin ticaretini düzenlemektedir. Project Seahorse gibi uluslararası kuruluşlar, denizatı koruma araştırmaları, deniz koruma alanları oluşturma ve topluluk temelli sürdürülebilir balıkçılık programları yürütmektedir.

İlginç Bilgiler