Mercan

Genel Bakış

Mercan (Corallium rubrum), Knidliler (Cnidaria) şubesine ait olan ve deniz ekosistemlerinin en temel yapı taşlarından birini oluşturan olağanüstü canlılardır. Çoğu insanın bitki veya mineral sandığı mercanlar, aslında milyonlarca küçük polipten oluşan hayvan koloniileridir. Kırmızı mercan (Corallium rubrum), Akdeniz ve Doğu Atlantik'te bulunan ve tarih boyunca kıymetli bir mücevher malzemesi olarak kullanılan bir değerli mercan türüdür.

Mercan resifleri, dünya okyanuslarının yalnızca %1'inden azını kaplamasına rağmen, tüm deniz türlerinin yaklaşık %25'ine ev sahipliği yapar. Bu olağanüstü biyoçeşitlilik, mercan resiflerini "denizlerin yağmur ormanları" olarak adlandırılmaya layık kılar. Avustralya'daki Büyük Set Resifi, uzaydan görülebilen tek canlı yapı olarak dünyanın en büyük biyolojik oluşumudur.

Kırmızı mercan, IUCN tarafından "Hassas" (Vulnerable) kategorisinde değerlendirilen bir türdür. Yüzyıllardır süregelen aşırı toplama, iklim değişikliği ve okyanus asidifikasyonu, mercan popülasyonlarını ciddi şekilde tehdit etmektedir. Resif yapıcı mercanlar ise küresel ölçekte belki de gezegenin en hızlı bozulan ekosistemlerinden birini oluşturmaktadır.

Anatomisi

Mercanlar, polip adı verilen küçük canlılardan oluşan kolonilerdir. Her bir polip, birkaç milimetre boyutunda, silindirik bir gövdeye ve ağız açıklığının etrafında tentaküllere sahiptir. Poliplerin yapısı denizanalarına ve anemonlere benzer; hepsi Knidliler şubesinin üyesidir.

Resif yapıcı (hermatipik) mercanlar, kalsiyum karbonat (CaCO3) salgılayarak sert bir iskelet oluştururlar. Bu iskelet, birbirini izleyen nesillerin üst üste birikmesiyle devasa resif yapılarını meydana getirir. Tek bir mercan resifinin oluşumu binlerce, hatta milyonlarca yıl sürebilir. Büyük Set Resifi'nin yaşı yaklaşık 20.000 yıl olarak tahmin edilmektedir.

Resif yapıcı mercanların dokularında zooxanthellae adı verilen simbiyotik algler yaşar. Bu tek hücreli algler fotosentez yaparak ürettikleri besinlerin yaklaşık %90'ını mercan konağına aktarırlar. Karşılığında mercan, alglere güvenli bir yaşam ortamı ve fotosentez için gerekli karbondioksit sağlar. Bu karşılıklı yarar ilişkisi (mutualizm), mercan resiflerinin tropikal sulardaki olağanüstü verimliliğinin temel nedenidir.

Kırmızı mercan (Corallium rubrum), resif yapıcı mercanlardan farklı olarak yumuşak mercan grubundandır ve dallanmış, ağaç benzeri bir yapıya sahiptir. Karakteristik kırmızı rengi, iskeletindeki karotenoid pigmentlerden kaynaklanır. Yüzyıllardır mücevher yapımında kullanılan kırmızı mercan, Akdeniz kültürlerinde uğur getirdiğine inanılmıştır.

Yaşam Alanı

Resif yapıcı mercanlar, tropikal ve subtropikal bölgelerde, genellikle 30 derece kuzey ve güney enlemleri arasında, sıcaklığın 18-29°C arasında olduğu berrak ve sığ sularda yaşarlar. Fotosentez yapan simbiyotik alglerinin ışık ihtiyacı nedeniyle, genellikle 60 metreden sığ sularda bulunurlar. En büyük resifler, Avustralya (Büyük Set Resifi), Güneydoğu Asya (Mercan Üçgeni), Karayipler ve Kızıldeniz'de yer almaktadır.

Kırmızı mercan (Corallium rubrum) ise Akdeniz ve Kuzeydoğu Atlantik'te, 10-300 metre derinliklerde, karanlık veya yarı karanlık kayalık yüzeylerde yaşar. Özellikle Korsika, Sardinya, Sicilya, Tunus ve Türkiye'nin Ege kıyılarında bulunur. Kırmızı mercan zooxanthellae içermediğinden ışığa bağımlı değildir ve daha derin sularda yaşayabilir.

Mercan Üçgeni olarak bilinen Güneydoğu Asya bölgesi (Endonezya, Filipinler, Malezya, Papua Yeni Gine, Solomon Adaları ve Timor-Leste), dünyanın en yüksek mercan çeşitliliğine sahip bölgesidir ve 600'den fazla mercan türü barındırır.

Beslenme

Mercanlar hem ototrof (kendi besinini üreten) hem de heterotrof (dışarıdan besin alan) beslenme stratejilerini birleştiren benzersiz canlılardır. Resif yapıcı mercanların enerji ihtiyacının %70-90'ı, dokularında yaşayan zooxanthellae alglerinin fotosentez yoluyla ürettiği şekerlerden karşılanır. Kalan enerji ihtiyacı ise aktif avlanma yoluyla sağlanır.

Mercan polipleri, genellikle geceleri tentakülllerini açarak zooplankton, küçük kabuklular ve organik partikülleri yakalarlar. Tentaküllerdeki knidosit (iğne hücreleri), avı felç ederek ağza taşınmasını sağlar. Her polip bağımsız olarak avlanabilir, ancak besinler koloni genelinde paylaşılır.

Kırmızı mercan, zooxanthellae içermediğinden tamamen heterotroptur ve yalnızca zooplankton ve organik partiküller yakalayarak beslenir. Bu nedenle daha yavaş büyür; yılda sadece birkaç milimetre uzar.

Üreme

Mercanlar hem cinsel hem de eşeysiz üreme yoluyla çoğalabilirler. Eşeysiz üremede polip, tomurcuklanma yoluyla genetik olarak özdeş yeni polipler oluşturarak koloniyi genişletir. Bu yöntem, mevcut resifin büyümesini sağlar.

Cinsel üreme, mercan ekosisteminin en büyüleyici olaylarından biri olan "toplu yumurtlama" (mass spawning) ile gerçekleşir. Yılda genellikle bir kez, dolunaydan birkaç gece sonra, aynı türe ait tüm mercan kolonileri eş zamanlı olarak yumurta ve sperm paketlerini suya bırakırlar. Bu olay o kadar yoğundur ki su, pembe-turuncu bir "kar yağışına" benzer bir görünüm alır.

Döllenmiş yumurtalar planula adı verilen serbest yüzen larvalara dönüşür. Birkaç gün ile birkaç hafta arasında planktonik bir yaşam süren planula, uygun bir zemine yerleşerek yeni bir polibe ve nihayetinde yeni bir mercan kolonisine dönüşür. Bu süreç, mercan resiflerinin yeni alanlara yayılmasının birincil yoludur.

Kırmızı mercan son derece yavaş büyüyen bir türdür; koloni başına yılda yalnızca 2-8 milimetre uzar. Cinsel olgunluğa ulaşması 7-10 yıl sürer. Bu yavaş büyüme hızı, aşırı toplama sonrası popülasyonların toparlanmasını çok uzun bir süreye yayar.

Tehditler ve Ekolojik Önem

Mercan resifleri, gezegenin en kritik ve en tehdit altındaki ekosistemlerinden biridir. Dünya genelinde mercan resiflerinin yaklaşık %50'si son 30 yılda kaybedilmiş veya ciddi şekilde bozulmuştur. Bu durumun başlıca nedenleri arasında iklim değişikliğinin yol açtığı okyanus ısınması, okyanus asidifikasyonu, aşırı balıkçılık, kirlilik ve kıyı geliştirme yer almaktadır.

"Mercan ağarması" (coral bleaching), mercanların stres altında simbiyotik zooxanthellae alglerini kaybetmesi sonucu beyazlaşmasıdır. Bu durum, özellikle su sıcaklığının normalin 1-2°C üzerine çıktığı dönemlerde gerçekleşir. Algler olmadan mercanlar enerji kaynağını yitirir ve uzun süreli ağarma ölüme yol açar. 2016 ve 2017 yıllarında Büyük Set Resifi'nin yaklaşık %50'si ağarma yaşamış ve önemli bir kısmı ölmüştür.

Mercan resifleri, dünya genelinde yaklaşık 500 milyon insanın geçim kaynağını doğrudan veya dolaylı olarak etkiler. Balıkçılık, turizm, kıyı koruması ve ilaç keşfi açısından yılda tahminen 375 milyar dolarlık ekonomik değer üretirler. Mercan resiflerinin kaybı, sadece ekolojik değil, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla da küresel bir felaket anlamına gelmektedir.

Kırmızı mercanın durumu da endişe vericidir. Yüzyıllardır mücevher yapımı için toplanan kırmızı mercan, özellikle Akdeniz'de ciddi şekilde azalmıştır. Günümüzde birçok ülkede toplama kotaları ve derinlik sınırlamaları uygulanmaktadır.

İlginç Bilgiler