Denizyıldızı

Genel Bakış

Denizyıldızı (Asterias rubens), Echinodermata (Derisi dikenliler) şubesine ait olan ve deniz tabanının en tanınmış sakinlerinden birini temsil eden büyüleyici bir omurgasız canlıdır. "Deniz yıldızı" olarak popüler olan bu canlılar, bilim insanları tarafından balık olmadıklarını vurgulamak için "sea star" (deniz yıldızı) terimi kullanılarak adlandırılır. Dünya genelinde yaklaşık 1.900 denizyıldızı türü tanımlanmıştır.

Yaygın denizyıldızı (Asterias rubens), Kuzeydoğu Atlantik, Kuzey Denizi ve Baltık Denizi'nde bulunan en yaygın türlerden biridir. Beş kollu yıldız şekliyle ikonik bir görünüme sahip olan bu canlı, olağanüstü rejenerasyon yeteneği, dış sindirim mekanizması ve beyinsiz yaşamıyla biyolojinin en ilgi çekici konularından birini oluşturur.

Denizyıldızları, deniz ekosistemlerinde "kilit tür" (keystone species) olarak kritik bir rol oynarlar. Özellikle midye ve istiridye gibi çift kabuklu yumuşakçaların popülasyonlarını kontrol altında tutarak deniz tabanı topluluklarının yapısını doğrudan şekillendirirler. IUCN tarafından "Asgari Endişe" (Least Concern) olarak değerlendirilen Asterias rubens, geniş yayılım alanı ve stabil popülasyonu sayesinde şu an için ciddi bir tehlike altında değildir.

Fiziksel Özellikler

Yaygın denizyıldızının çapı genellikle 10 ile 30 santimetre arasında değişir, ancak bazı bireyler 50 santimetreye kadar ulaşabilir. Tipik olarak beş kola sahiptir, ancak bazı türlerde 10, 20, hatta 40'tan fazla kol bulunabilir. Güneş yıldızı (Pycnopodia helianthoides) 24'e kadar kola ve 1 metreye kadar çapa sahip olabilen en büyük denizyıldızı türlerinden biridir.

Denizyıldızlarının vücudu, kalsiyum karbonat plaklarından (ossiküller) oluşan bir iç iskelete sahiptir. Bu plakalar, hem koruma sağlar hem de esnekliğe izin verir. Deri yüzeyinde küçük dikenler ve pedisellar adı verilen kıskaç benzeri yapılar bulunur; bu yapılar temizlik, savunma ve küçük organizmaların yakalanması gibi işlevler görür.

Denizyıldızının en dikkat çekici anatomik özelliği, "su vasküler sistemi" adı verilen benzersiz hidrolik hareket mekanizmasıdır. Bu sistem, deniz suyunu vücuda alarak her bir kolun alt yüzeyinde bulunan yüzlerce tüp ayağa (tube feet) basınçlı su pompalanmasına dayanır. Her tüp ayak, ucundaki vantuz benzeri yapı sayesinde yüzeylere tutunabilir ve kas-su basıncı değişimiyle uzayıp kısalarak hareketi sağlar. Bu sistem aynı zamanda gaz değişimi ve duyusal algılama için de kullanılır.

Denizyıldızlarının beyinleri yoktur. Bunun yerine, merkezi bir sinir halkası ve her kola uzanan radyal sinirler bulunur. Her kol, neredeyse bağımsız olarak hareket edebilir ve çevreyi algılayabilir. Kolların uçlarında basit ışığa duyarlı gözler (ışık noktaları) bulunur; bu gözler görüntü oluşturamaz ancak ışık yoğunluğunu ve gölgeleri algılayarak yön bulmaya yardımcı olur.

Yaşam Alanı

Denizyıldızları, Arktik'ten tropiklere kadar dünya denizlerinin hemen her bölgesinde, gelgit havuzlarından 6.000 metre derinliğe kadar çeşitli habitatlarda yaşarlar. Yaygın denizyıldızı (Asterias rubens), Kuzeydoğu Atlantik'te, Norveç'ten Senegal'e kadar ve Baltık Denizi ile Akdeniz'in bazı bölümlerinde bulunur.

Kayalık kıyılar, kumlu ve çamurlu zeminler, mercan resifleri, deniz çayırları ve hatta derin deniz çamurları gibi çok çeşitli habitatlarda yaşayabilirler. Gelgit havuzları ve sığ kıyı bölgeleri, özellikle genç bireyler için önemli yaşam alanlarıdır. Midye yataklarına yakın bölgelerde yoğunlaşma eğilimi gösterirler.

Türkiye'nin Ege ve Marmara kıyılarında çeşitli denizyıldızı türleri bulunmaktadır. Özellikle kayalık kıyılarda ve gelgit havuzlarında sıklıkla gözlemlenirler.

Beslenme

Denizyıldızlarının beslenme yöntemi, hayvanlar alemindeki en olağanüstü adaptasyonlardan biridir: dış sindirim. Asterias rubens başlıca midye, istiridye ve diğer çift kabuklu yumuşakçalarla beslenir. Avlanma süreci şöyle gerçekleşir: Denizyıldızı kollarıyla midyenin iki kabuğunu kavrar ve tüp ayaklarıyla sürekli bir çekme kuvveti uygular. Saatlerce sürebilen bu mücadelenin ardından midye kabukları 0,1 milimetre kadar az bir aralık bile açıldığında, denizyıldızı midesini bu aralıktan dışarı çıkararak midyenin kabuğunun içine sokar.

Ağızdan dışarı çıkarılan mide (evertible stomach), avın yumuşak dokularının üzerine sindirim enzimleri salgılayarak sindirimi doğrudan avın kabuğu içinde gerçekleştirir. Bu "vücut dışı sindirim" süreci birkaç saat sürer. Sindirim tamamlandıktan sonra mide geri çekilir ve besinler emilir. Bu mekanizma, denizyıldızının ağız açıklığından çok daha büyük avları yiyebilmesini sağlar.

Yaygın denizyıldızı, açtığı zaman daha küçük organizmalar, deniz süngerleri, yumurta kümeleri, ölü organik madde ve hatta diğer denizyıldızlarıyla da beslenebilir. Bazı tropik türler ise mercan polipleriyle beslenir; özellikle dikenli taç denizyıldızı (Acanthaster planci) mercan resifleri üzerinde ciddi tahribata yol açabilir.

Üreme

Denizyıldızları hem cinsel hem de eşeysiz üreme yeteneğine sahiptir. Cinsel üremede, çoğu tür ayrı eşeylidir (erkek ve dişi bireyler). Üreme döneminde, genellikle ilkbahar ve yaz aylarında, dişi ve erkek bireyler yumurta ve spermleri eş zamanlı olarak suya bırakırlar. Tek bir dişi, bir üreme sezonunda milyonlarca yumurta bırakabilir.

Döllenmiş yumurtalar, birkaç gün içinde serbest yüzen bipinnaria larvasına dönüşür. Bu planktonik larva, metamorfoz geçirerek küçük bir denizyıldızına dönüşmeden önce birkaç hafta ile birkaç ay arasında okyanus akıntılarıyla taşınır. Bu planktonik dönem, türün geniş bir alana yayılmasını sağlar.

Denizyıldızlarının en ünlü özelliği olan rejenerasyon yeteneği, eşeysiz üremeye de olanak tanır. Kopan bir kol, merkezi diskin bir parçasını da içeriyorsa, tamamen yeni bir bireye dönüşebilir. Bazı türlerde, örneğin Linckia cinsinde, tek bir kopan kol bile tam bir bireye dönüşebilir. Bu süreç aylar, hatta bir yıldan fazla sürebilir.

Rejenerasyon kapasitesi o kadar güçlüdür ki bir denizyıldızını "öldürmek" için parçalara ayırmak, aslında popülasyonun artmasına neden olabilir. Geçmişte istiridye çiftçileri, hasarlı ürünlerinden denizyıldızlarını sorumlu tutarak onları parçalayıp denize atarlardı; ancak bu eylem, denizyıldızı sayısını azaltmak yerine çoğaltıyordu.

Tehditler ve Ekolojik Önem

Denizyıldızları, deniz ekosistemlerinde "kilit tür" (keystone species) olarak tanımlanır. Bu kavram, ilk olarak 1960'larda Robert Paine'in denizyıldızlarını gelgit havuzlarından uzaklaştırdığı deneylerle ortaya konmuştur. Denizyıldızları çıkarıldığında, midyeler hızla çoğalarak diğer türleri dışarı itmiş ve biyoçeşitlilik dramatik şekilde düşmüştür. Bu çığır açıcı çalışma, ekolojide "kilit tür" kavramının temelini oluşturmuştur.

Bazı denizyıldızı türleri ise ekosistemler üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Dikenli taç denizyıldızı (Acanthaster planci), mercan polipleriyle beslenir ve popülasyon patlamaları sırasında mercan resiflerinde büyük tahribata yol açabilir. Büyük Set Resifi'ndeki mercan kaybının önemli nedenlerinden biri bu türün salgınlarıdır.

Son yıllarda "Deniz Yıldızı Erime Sendromu" (Sea Star Wasting Disease) adı verilen gizemli bir hastalık, özellikle Kuzey Amerika'nın Pasifik kıyılarındaki denizyıldızı popülasyonlarını yıkıcı şekilde etkilemiştir. 2013'te başlayan bu salgın, milyonlarca denizyıldızının ölümüne neden olmuş ve bazı türleri bölgesel olarak yok olmanın eşiğine getirmiştir. Hastalığın kesin nedeni hala tartışılmakla birlikte, deniz yıldızı ile ilişkili densovirus ve ısınan okyanus suları başlıca şüpheliler arasındadır.

İlginç Bilgiler