Aksolotl

Genel Bakış

Aksolotl (Ambystoma mexicanum), Meksika'nın başkenti Mexico City yakınlarındaki Xochimilco gölünde yaşayan benzersiz bir amfibi türüdür. Aztek dilinde "su canavarı" anlamına gelen adı, bu hayvanın mitolojik kökenlerine işaret eder: Aztek efsanesine göre aksolotl, güneş tanrısına kurban edilmekten kaçan tanrı Xolotl'un dönüştüğü formdur. Günümüzde hem bilim dünyasında hem de popüler kültürde büyük ilgi gören bu canlı, olağanüstü rejenerasyon yeteneğiyle ünlüdür.

Aksolotl, amfibiler arasında son derece nadir bir özelliğe sahiptir: neoteni. Bu, yetişkinliğe ulaştığında bile larva özelliklerini koruması, yani metamorfoz (başkalaşım) geçirmemesi anlamına gelir. Diğer semenderlerin aksine, aksolotl ömrü boyunca suda yaşar ve dış solungaçlarını korur. Ne yazık ki doğal yaşam alanı olan Xochimilco gölünün kirlenmesi ve istilacı türlerin tehdidi nedeniyle, doğada neredeyse yok olmuş durumdadır ve IUCN tarafından "Kritik Tehlikede" olarak sınıflandırılmaktadır.

Fiziksel Özellikler

Aksolotl, 15 ile 45 santimetre arasında uzunluğa sahip, tombul gövdeli bir amfibidir. En belirgin özelliği, başının iki yanında dallanan üç çift dış solungaçtır. Bu solungaçlar koyu kırmızı renktedir ve sürekli hareket ederek suda oksijen alımını sağlar. Geniş ve yassı başı, küçük gözleri ve sürekli gülümser gibi görünen ağız yapısı, onu son derece sevimli kılar.

Doğada koyu kahverengi veya siyah renkte olmaları yaygındır, ancak esaret altında albino (beyaz-pembe), leucistic (beyaz), melanoid (tamamen siyah) ve golden (altın sarısı) gibi çeşitli renk varyantları üretilmiştir. Dört kısa bacağı ve uzun, yassı kuyruğu vardır. Ön ayaklarında dört, arka ayaklarında beş parmak bulunur. Cildi ince ve geçirgendir; bu nedenle su kalitesine son derece duyarlıdırlar.

Yaşam Alanı ve Dağılım

Aksolotl'un doğal yaşam alanı yalnızca Meksika'nın başkenti Mexico City'nin güneyindeki Xochimilco göl sistemidir. Bu alan, Aztek döneminden kalma yapay adalar (chinampas) ve kanallardan oluşan benzersiz bir sulak alan ekosistemidir. Deniz seviyesinden yaklaşık 2.000 metre yükseklikte bulunan bu tatlı su habitatı, dünyadaki tek doğal aksolotl popülasyonuna ev sahipliği yapmaktadır.

Ne yazık ki Xochimilco göl sistemi son yüzyılda dramatik bir bozulmaya uğramıştır. Mexico City'nin genişlemesi, su kirliliği, su seviyesinin düşmesi ve istilacı balık türlerinin (özellikle tilapia ve sazan) aşılanması, aksolotl popülasyonunu yok olmanın eşiğine getirmiştir. 2014 yılında yapılan bir araştırmada doğada hiçbir aksolotl bulunamadığı bile raporlanmıştır, ancak sonraki çalışmalarda az sayıda bireyin hâlâ hayatta olduğu tespit edilmiştir.

Beslenme ve Davranış

Aksolotl, fırsatçı bir avcıdır ve küçük balıklar, böcek larvaları, solucanlar, küçük kabuklular ve hatta diğer aksolotlların uzuvlarıyla beslenebilir. Avlarını vakum etkisiyle ağzına çekerek yutar; dişleri gelişmemiştir ve avlarını çiğnemez. Görme duyuları zayıf olmasına rağmen, koku alma duyuları ve yanal çizgi sistemi sayesinde avlarını tespit ederler.

Aksolotl'un en olağanüstü özelliği rejenerasyon yeteneğidir. Kaybedilen uzuvlar, kuyruk, kalp dokusu, omurilik, göz lensi ve hatta beyin bölümleri bile yeniden oluşturulabilir - üstelik yara izi bırakmadan. Bu yetenek, tıp biliminde rejeneratif tıp ve kök hücre araştırmaları için büyük ilgi çekmektedir. Aksolotl'un genomu, insan genomunun 10 katından büyük olup, bilinen en büyük genomlardan birine sahiptir.

Tehditler ve Koruma Durumu

Aksolotl, IUCN Kırmızı Listesi'nde "Kritik Tehlikede" (CR) olarak sınıflandırılmaktadır. Doğada yalnızca birkaç yüz, hatta birkaç düzine birey kaldığı tahmin edilmektedir. En büyük tehdit, Xochimilco göl sisteminin kirlenmesi ve bozulmasıdır. Mexico City'nin 21 milyonluk nüfusu, su kaynaklarını aşırı baskı altına almaktadır.

İstilacı balık türleri (özellikle tilapia ve Asya sazanı) aksolotl yumurtalarını ve larvalarını yiyerek popülasyonu ciddi şekilde azaltmıştır. Paradoks olarak, aksolotl esaret altında çok başarılı bir şekilde üretilmektedir; dünya genelinde laboratuvarlarda ve akvaryumlarda milyonlarca birey bulunmaktadır. Ancak esaret altındaki popülasyonların genetik çeşitliliği sınırlıdır. Koruma çalışmaları arasında Xochimilco'nun restorasyonu, istilacı türlerle mücadele, yerel toplulukların bilinçlendirilmesi ve doğaya yeniden salım programları yer almaktadır.

İlginç Bilgiler