Tuatara

Genel Bakış

Tuatara (Sphenodon punctatus), 200 milyon yılı aşkın bir evrimsel geçmişe sahip, gerçek anlamda bir "yaşayan fosil"dir. Yeni Zelanda'ya özgü bu eşsiz sürüngen, 100-200 yıl yaşayabilmesiyle dünyanın en uzun yaşayan sürüngenlerinden biridir. Kertenkelere benzemesine rağmen aslında tamamen farklı bir takıma (Rhynchocephalia) ait olan Tuatara, bu takımın günümüze kadar ulaşan tek temsilcisidir.

Tuatara'nın atalarının fosil kayıtları Triyas dönemine (yaklaşık 240 milyon yıl öncesine) kadar uzanır. Bu, Tuatara'nın soy hattının dinozorlardan bile önce var olduğu anlamına gelir. Dinozorların soyu tükenirken, buzul çağları gelip geçerken ve kıtalar yer değiştirirken Tuatara'nın ataları Yeni Zelanda'nın izole adalarında sessizce yaşamını sürdürmüştür.

Maori dilinde "Tuatara" kelimesi "sırtındaki zirveler" anlamına gelir ve sırt boyunca uzanan dikenlere atıfta bulunur. Maori kültüründe Tuatara, "taonga" (hazine) olarak kabul edilir ve derin bir kültürel ve ruhani öneme sahiptir. IUCN tarafından "Asgari Endişe" (Least Concern) kategorisinde değerlendirilmekle birlikte, Yeni Zelanda'da sıkı koruma altındadır ve yalnızca belirli korunaklı adalarda yaşamaktadır.

Fiziksel Özellikler

Tuatara, ilk bakışta iri bir kertenkeliye benzer; ancak anatomisi birçok temel farklılık gösterir. Yetişkin erkekler 60-80 santimetre uzunluğa ve 1,3 kilogram ağırlığa ulaşırken, dişiler daha küçük olup 45-55 santimetre uzunluk ve 0,5 kilogram ağırlığa erişir. Vücut rengi yeşilimsi kahverengi ile gri arasında değişir ve vücudun her yerinde beyazımsı benekler bulunur.

Sırt boyunca uzanan belirgin bir ibik (crest) yapısı bulunur; bu yapı erkeklerde daha belirgindir ve dişileri çekmek amacıyla kabarabilir. Dişleri, kertenkelelerden farklı olarak çene kemiğine kaynaşmıştır (acrodont diş yapısı); bu dişler düşmez ve yenileri çıkmaz. Üst çenesinde iki sıra, alt çenesinde bir sıra diş bulunur ve alt çene dişleri, üst iki sıranın arasına oturarak etkili bir kesme mekanizması oluşturur.

Tuatara'nın en büyüleyici özelliklerinden biri, başının tepesinde bulunan "parietal göz" veya "üçüncü göz"dür. Bu organ, gerçek bir göz yapısına sahiptir: mercek, kornea, retina ve sinir bağlantısı bulunur. Yavru Tuataralarda belirgin şekilde görülebilen bu göz, birkaç ay içinde pullarla örtülür. Tam görüntü oluşturamasa da ışık algılayarak sirkadiyen ritim ve mevsimsel döngülerin düzenlenmesinde rol oynadığı düşünülmektedir.

Metabolizması tüm sürüngenler arasında en yavaş olanlardan biridir. Optimal vücut sıcaklığı 16-21°C olup bu, sürüngenler için olağanüstü düşüktür. Çok düşük sıcaklıklarda bile aktif kalabilir; 5°C'de bile hareket edebilir. Bu düşük metabolik hız, uzun ömrünün temel nedenlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Yaşam Alanı

Tuatara, yalnızca Yeni Zelanda'ya özgüdür ve günümüzde yalnızca ana karadan uzak yaklaşık 32 küçük adada doğal olarak yaşamaktadır. Bu adalar, Cook Boğazı ve Yeni Zelanda'nın kuzey kıyıları açığındaki korunaklı adalardır. Ana karadan yok oluşu, yaklaşık 800 yıl önce Polinezya yerleşimcileriyle birlikte gelen sıçanlar ve diğer istilacı memelilerin neden olduğu düşünülmektedir.

Kıyı ormanlarını ve çalılıklarını tercih eder. Genellikle deniz kuşu kolonilerinin yakınında yaşar ve kuş yuvalarını barınak olarak kullanır. Bu ilişki karşılıklı yarar sağlar: Tuatara, kuş yuvalarının sıcaklığından faydalanırken, kuşların artık besinleri ve yumurta kabuklarının çektiği böcekleri avlar. Ancak zaman zaman kuş yumurtalarını ve yavrularını da yiyebilir.

Gece aktif (noktürnal) bir yaşam tarzı sürer. Gündüzleri genellikle kendi kazdığı veya deniz kuşlarından devraldığı toprak kovuklarında dinlenir. Bir birey, aynı kovuğu onlarca yıl boyunca kullanabilir. Yağışlı ve nemli gecelerde en aktiftir. Bölgesel davranış gösterir; erkekler özellikle kovuklarını ve çevrelerini agresif şekilde savunur.

Beslenme

Tuatara, fırsatçı bir yırtıcıdır ve diyeti çeşitli küçük hayvanlardan oluşur. Başlıca besinleri böcekler (kınkanatlılar, çekirgeler, ağustosböcekleri), örümcekler, solucanlar ve salyangozlardır. Bunun yanı sıra küçük kertenkeleler, deniz kuşu yumurtaları ve yeni doğmuş kuş yavrularını da tüketir. Hatta nadir durumlarda kendi türünün yavrularını bile yiyebildiği gözlemlenmiştir.

Avlanma stratejisi, büyük ölçüde pusu kurma ve beklemeye dayanır. Kovuğunun girişinde sessizce oturarak yaklaşan böcekleri ve küçük hayvanları bekler. Avını gördüğünde hızlı bir atılımla yakalar. Güçlü çenesi ve benzersiz diş yapısı, avını etkili şekilde parçalamasını sağlar. Dişleri yenilenemeyen bir yapıda olduğu için yaşlı bireylerin dişleri aşınır ve yumuşak avlara yönelirler.

Yavaş metabolizması nedeniyle beslenme sıklığı düşüktür. Yetişkin bir Tuatara, haftada yalnızca birkaç kez beslenmek zorundadır. Soğuk kış aylarında metabolizması daha da yavaşlar ve aylarca yemeden yaşayabilir. Bu düşük enerji gereksinimi, kıt besin kaynaklarıyla hayatta kalmasını sağlayan önemli bir adaptasyondur.

Üreme

Tuatara, hayvanlar alemindeki en yavaş üreyen türlerden biridir. Cinsel olgunluğa 10-20 yaşında ulaşır ve dişiler yalnızca her 2-5 yılda bir üreme yapar. Bu son derece düşük üreme oranı, türün uzun ömrüyle dengelenmektedir.

Çiftleşme dönemi Ocak-Mart ayları arasındadır (Güney Yarımküre yazı). Erkekler, dişileri çekmek için sırt ibiklerini kabartır, koyu renklenir ve belirgin bir gösteri yürüyüşü sergiler. Çiftleşme, sürüngenler arasında benzersiz bir şekilde gerçekleşir: Tuatara'nın kloaka dışında bir çiftleşme organı (penis) yoktur; döllenme, erkek ve dişinin kloakalarını birbirine temas ettirmesiyle sağlanır (kloacal öpücük).

Dişi, çiftleşmeden 8-9 ay sonra sığ bir toprak yuvasına 5-18 yumurta bırakır. Yumurtalar yumuşak kabukludur ve güneşle ısınan toprakta kuluçkaya bırakılır. Kuluçka süresi 11-16 aydır; bu, tüm sürüngenler arasında en uzun kuluçka sürelerinden biridir. Yumurta sıcaklığı cinsiyeti belirler: daha sıcak sıcaklıklar erkek, daha soğuk sıcaklıklar dişi birey üretme eğilimindedir.

Yavru Tuataralar yumurtadan çıktığında yaklaşık 10 santimetre uzunluğundadır ve tamamen bağımsızdır. Anne bakımı yoktur. Yavrular, gündüz aktiftir; bu strateji, gece aktif olan yetişkinlerden korunmalarını sağlar. 2009 yılında Henry adlı 111 yaşındaki bir erkek Tuatara'nın baba olması, türün olağanüstü uzun üreme kapasitesini gözler önüne sermiştir.

Tehditler ve Koruma

Tuatara, IUCN tarafından "Asgari Endişe" (Least Concern) kategorisinde değerlendirilmekle birlikte, Yeni Zelanda yasalarıyla sıkı koruma altındadır ve Wildlife Act 1953 kapsamında tam koruma statüsüne sahiptir. Günümüzdeki toplam popülasyon yaklaşık 60.000-100.000 birey olarak tahmin edilmektedir.

İstilacı türler, Tuatara'nın en büyük tarihi tehdidi olmuştur. Polinezya sıçanları (kiore) ve daha sonra gelen Avrupa sıçanları, Tuatara yumurtalarını ve yavrularını avlayarak ana kara popülasyonlarının yok olmasına neden olmuştur. Yeni Zelanda Koruma Bakanlığı, Tuatara adalarından sıçanların tamamen ortadan kaldırılması için kapsamlı eradikasyon programları yürütmektedir.

İklim değişikliği, Tuatara için özellikle endişe verici bir tehdittir. Yumurta sıcaklığı cinsiyeti belirlediği için artan sıcaklıklar, popülasyonlarda erkek baskınlığına yol açabilir. Modellere göre, küresel sıcaklık artışının devam etmesi halinde 2100 yılına kadar bazı popülasyonlarda dişi birey üretimi durabilir; bu durum, popülasyonun çöküşüne neden olabilir.

Başarılı koruma programları kapsamında, Tuatara daha önce yaşamadığı korunaklı adalara yeniden yerleştirilmiş ve ana kara üzerindeki çitle çevrili koruma alanlarına da taşınmıştır. 2012 yılında, 200 yıldan fazla bir aradan sonra Tuatara'nın Yeni Zelanda ana karasında (kontrollü bir koruma alanında) yumurtadan çıkan yavrularla tekrar ürediği bildirilmiştir.

İlginç Bilgiler