Kuzey Beyaz Gergedanı

Genel Bakış

Kuzey beyaz gergedanı (Ceratotherium simum cottoni), gezegenimizde işlevsel olarak nesli tükenmiş bir alt türdür. Dünyada yalnızca iki birey kalmıştır: Najin ve kızı Fatu. Her iki birey de dişidir ve Kenya'daki Ol Pejeta Koruma Alanı'nda 24 saat silahlı muhafızlar tarafından korunmaktadır. Son erkek birey olan Sudan, 19 Mart 2018'de ileri yaşa bağlı komplikasyonlar nedeniyle hayatını kaybetmiştir.

Beyaz gergedan, fil ve su aygırından sonra dünyanın en büyük üçüncü kara memelisidir. Kuzey beyaz gergedanı, güney beyaz gergedanının alt türü olarak sınıflandırılmaktadır. Tarihsel olarak Orta ve Doğu Afrika'nın geniş savanlarında yaşayan bu dev otçul, 20. yüzyılın ikinci yarısında yoğun kaçak avcılık nedeniyle neredeyse tamamen yok edilmiştir.

Bu alt türün hikayesi, insan faaliyetlerinin bir türü nasıl yok olma noktasına getirebildiğinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Aynı zamanda, bilim insanlarının tüp bebek (IVF) ve kök hücre teknolojileri aracılığıyla türü kurtarma çabaları, modern koruma biyolojisinin en iddialı projelerinden birini temsil etmektedir.

Fiziksel Özellikler

Kuzey beyaz gergedanı, devasa boyutlarıyla dikkat çeken bir memeli türüdür. Yetişkin bireylerin vücut uzunluğu 3,4 ile 4,0 metre arasında değişirken, omuz yüksekliği 1,5 ile 1,8 metre arasındadır. Ağırlıkları 1.700 ile 2.300 kilogram arasında olup, erkekler genellikle dişilerden daha büyük ve ağırdır. Bu devasa boyutları, onları fillerden sonra en büyük kara memelileri arasına yerleştirmektedir.

Adındaki "beyaz" kelimesi aslında rengiyle ilgili değildir. Bu isim, Afrikaansça "wijd" (geniş) kelimesinin İngilizce'ye yanlış çevrilmesinden kaynaklanmaktadır. "Wijd" kelimesi, gergedanın geniş ve düz ağız yapısını tanımlamak için kullanılmıştır. Bu geniş ağız yapısı, çimleri otlamak için özel olarak evrimleşmiş bir adaptasyondur ve onları dar ağızlı kara gergedanlardan ayırt eden temel özelliklerden biridir.

İki boynuza sahip olan kuzey beyaz gergedanı, ön boynuzu arka boynuzundan belirgin şekilde daha büyüktür. Boynuzları keratinden oluşur, yani tırnak ve saçla aynı maddeden yapılmıştır. Kalın ve zırh benzeri derileri, gri tonlarında olup güneş ve çamur banyoları sonucu farklı renk tonları alabilir. Kulakları nispeten küçük olmasına rağmen mükemmel bir işitme yeteneğine sahiptirler.

Yaşam Alanı ve Dağılım

Kuzey beyaz gergedanının tarihsel yaşam alanı, Orta ve Doğu Afrika'nın geniş savan ve otlak bölgelerini kapsıyordu. Uganda, Çad, Güney Sudan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Orta Afrika Cumhuriyeti bu türün doğal dağılım alanına dahildi. Açık otlaklar, seyrek ormanlık alanlar ve nehir kıyılarındaki düzlükler tercih ettikleri habitatlardı.

Günümüzde hayatta kalan iki birey, Kenya'nın Laikipia bölgesindeki Ol Pejeta Koruma Alanı'nda yaşamaktadır. Bu 360 kilometrekarelik özel koruma alanı, Najin ve Fatu'nun son sığınağıdır. Ol Pejeta, Doğu Afrika'nın en büyük kara gergedan popülasyonuna da ev sahipliği yapan, biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir bölgedir.

Najin ve Fatu, 2009 yılında Çekya'daki Dvur Kralove Hayvanat Bahçesi'nden Ol Pejeta'ya transfer edilmiştir. Bu karar, hayvanların doğal ortamlarına daha yakın bir çevrede yaşamalarını ve olası üreme şanslarını artırmayı amaçlıyordu. Son erkek Sudan da bu transferle birlikte Kenya'ya getirilmiş ve ölümüne kadar burada yaşamıştır.

Beslenme ve Davranış

Kuzey beyaz gergedanı, tamamen otçul bir hayvandır ve geniş, düz ağız yapısı çimleri otlamak için özel olarak evrimleşmiştir. Günde yaklaşık 50-60 kilogram bitki tüketen bu devasa hayvan, gün boyunca otlanarak beslenir. Kısa boylu çimler, otlar ve çeşitli yeşil bitkiler diyetinin temelini oluşturur. Su kaynaklarına düzenli erişim ihtiyacı, yaşam alanı tercihlerini doğrudan etkileyen bir faktördür.

Beyaz gergedanlar, gergedan türleri arasında en sosyal olanıdır. Küçük gruplar halinde yaşayabilirler ve özellikle dişiler ve yavrular arasında güçlü bağlar oluşur. Erkekler genellikle daha bağımsız yaşar ve kendi bölgelerini dışkı yığınları ile işaretlerler. Gün içinde otlanma, su içme ve çamur banyosu yapma döngüleri düzenli bir şekilde tekrarlanır.

Çamur banyoları, bu türün günlük rutininin önemli bir parçasıdır. Çamur, hem vücutlarını serin tutar hem de parazitlere ve güneş yanıklarına karşı doğal bir koruma tabakası oluşturur. Görme duyuları nispeten zayıf olmasına rağmen, mükemmel işitme ve koku alma duyularına sahiptirler. Tehlike algıladıklarında saatte 50 kilometre hıza ulaşabilirler, bu da boyutları düşünüldüğünde oldukça etkileyici bir rakamdır.

Tehditler ve Koruma Durumu

Kuzey beyaz gergedanının bu noktaya gelmesinin temel nedeni, onlarca yıl boyunca süren yoğun kaçak avcılıktır. Gergedan boynuzu, özellikle Vietnam ve Çin'de geleneksel tıpta kullanılmak üzere son derece yüksek fiyatlarla talep görmektedir. Bilimsel olarak boynuzun tıbbi bir değeri olmadığı kanıtlanmış olmasına rağmen, bu talep devam etmektedir. Kaçak avcılık, silahlı çatışmalar ve siyasi istikrarsızlıkla birleşerek 1970'lerden itibaren popülasyonu dramatik şekilde azaltmıştır.

Orta Afrika'daki uzun süreli iç savaşlar ve silahlı çatışmalar, koruma çalışmalarını neredeyse imkansız hale getirmiştir. Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki Garamba Ulusal Parkı, türün son doğal yaşam alanıydı; ancak silahlı grupların bölgedeki faaliyetleri, kalan bireylerin de avlanmasına neden olmuştur. 2008 yılında yapılan araştırmalarda doğada hiçbir bireyin bulunamadığı tespit edilmiştir.

Günümüzde bilim insanları, türü kurtarmak için son derece yenilikçi yöntemler geliştirmektedir. Sudan'ın ölümünden önce alınan sperm örnekleri dondurularak saklanmıştır ve bu örnekler kullanılarak laboratuvar ortamında embriyolar oluşturulmuştur. BioRescue projesi kapsamında, Najin ve Fatu'dan alınan yumurta hücreleri ile tüp bebek embriyoları üretilmiştir. Bu embriyoların güney beyaz gergedanı taşıyıcı annelere transfer edilerek yaşatılması planlanmaktadır. Ayrıca kök hücre teknolojisi kullanılarak yeni yumurta ve sperm hücreleri üretme çalışmaları da sürdürülmektedir.

İlginç Bilgiler