Ceylan (Pronghorn)

Genel Bakış

Ceylan veya Pronghorn (Antilocapra americana), Kuzey Amerika'nın açık otlaklarında yaşayan ve Batı Yarıküre'nin en hızlı kara hayvanı olan olağanüstü bir memeli türüdür. Saatte 98 kilometreye ulaşabilen hızıyla yalnızca Çitadan sonra dünyanın en hızlı ikinci kara hayvanı olarak kabul edilir. Ancak Çitadan farklı olarak bu hızını uzun mesafelerde sürdürebilmesi, onu dayanıklılık açısından eşsiz bir atlet yapar.

Pronghorn, Antilocapridae ailesinin yaşayan tek temsilcisidir. Bu aile, Kuzey Amerika'ya özgüdür ve bu kıtanın en eski memeli soylarından birini temsil eder. "Pronghorn" adı, İngilizce'de "çatallı boynuz" anlamına gelir ve erkeklerin karakteristik çatal şeklindeki boynuzlarından gelir. Türkçe'de ise "Çatalboynuzlu antilop" veya "Amerikan antilobu" olarak da bilinir.

Pronghorn'un olağanüstü hızı, soyu tükenmiş Amerikan çitasından (Miracinonyx) kaçmak için evrimleşmiş bir adaptasyon olarak değerlendirilmektedir. Bu eski avcı yaklaşık 10.000 yıl önce yok olmasına rağmen, Pronghorn hala ondan kaçmak için geliştirdiği inanılmaz hızı korumaktadır. Bugün dünya genelinde yaklaşık 700.000 birey yaşamaktadır.

Fiziksel Özellikler

Pronghorn, orta büyüklükte bir antilop görünümündedir. Yetişkin erkekler omuz hizasında 81-104 cm yüksekliğe, 1,3-1,5 metre gövde uzunluğuna ve 40-65 kilogram ağırlığa ulaşır. Dişiler erkeklerden biraz daha küçüktür ve 34-48 kilogram ağırlığa sahiptir.

En belirgin fiziksel özelliği, erkeklerde 25-30 cm uzunluğa ulaşan ve ileriye doğru kıvrılmış çatal şeklindeki boynuzlarıdır. Bu boynuzlar, kemik çekirdek üzerinde keratinden oluşan bir kılıf barındırır ve her yıl kılıf kısmı dökülüp yeniden büyür; bu özellik memeliler arasında benzersizdir. Dişilerde de küçük boynuzlar bulunabilir ancak nadiren 10 cm'yi aşar.

Kürk rengi sırt ve yanlarda kızılımsı kahverengi, karın, göğüs ve kalçada ise parlak beyazdır. Kalçalarındaki beyaz tüyler tehlike anında kabararak uzaktaki sürü arkadaşlarına uyarı sinyali gönderir. Gözleri başlarının yüksek noktasında yer alır ve 320 derecelik bir görüş alanı sağlar.

Hız için evrimleşen fizyolojisi olağanüstüdür: diğer benzer büyüklükteki memelilere kıyasla kalbi 2 kat, akciğerleri 3 kat ve nefes borusu (trakea) çok daha büyüktür. Kas lifleri yüksek oranda miyoglobin içerir ve bu, uzun süreli yoğun koşu sırasında oksijeni verimli kullanmalarını sağlar.

Yaşam Alanı

Pronghorn, Kuzey Amerika'nın batı yarısında, Kanada'nın güney eyaletlerinden Meksika'nın kuzeyine kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşar. En yoğun popülasyonlar Wyoming, Montana, Oregon, Nevada ve Colorado eyaletlerinde bulunur.

Açık çayırlar, çorak otlaklar, çöl kenarları ve seyrek çalılık araziler tercih ettikleri başlıca habitatlardır. Yüksek otları ve ormanlık alanları genellikle tercih etmezler çünkü geniş görüş alanına ihtiyaç duyarlar. Deniz seviyesinden 3.350 metreye kadar yüksekliklerde yaşayabilirler.

Mevsimsel göçler yapan Pronghorn sürüleri, yaz ve kış otlakları arasında 250 km'ye kadar yolculuk edebilir. Wyoming'deki Grand Teton-Upper Green River göç koridoru, Kuzey Amerika'da bisonlardan sonra en uzun kara göçü olarak bilinir. Ancak çitler, otoyollar ve kentleşme bu göç yollarını giderek daraltmaktadır.

Beslenme

Pronghorn otçuldur ve beslenme rejimi mevsime göre değişir. İlkbahar ve yaz aylarında taze otlar, çiçekler ve yonca gibi yeşil bitkilerle beslenirken, sonbahar ve kış aylarında çalılar, özellikle de ada çalısı (sagebrush) temel besin kaynağı olur.

Ruminant (geviş getiren) bir hayvan olmasına rağmen, sığır ve koyun gibi diğer geviş getirenlerin aksine daha seçici bir beslenme alışkanlığına sahiptir. Yüksek protein ve nem içerikli bitkileri tercih eder. Günde 2-3 kilogram bitki tüketir ve su ihtiyacının büyük bölümünü yediği bitkilerden karşılayabilir.

Kış aylarında kar altında kalan besinlere ulaşmak için ayaklarıyla karı kazarak beslenme noktalarına erişir. Özellikle ada çalısı (Artemisia tridentata) kış beslenme rejiminin %80'ine kadarını oluşturabilir. Bu bitki çoğu hayvan için zehirli veya sindirilmez olmasına rağmen, Pronghorn'un özelleşmiş sindirim sistemi bu bitkiyi verimli şekilde işleyebilir.

Üreme

Üreme mevsimi genellikle Eylül-Ekim aylarında gerçekleşir. Erkekler bu dönemde agresifleşir ve dişi sürülerinin kontrolünü ele geçirmek için birbirleriyle boynuz dövüşü yapar. Baskın erkekler 2-15 dişiden oluşan haremler oluşturur ve çiftleşme hakkını kazanır.

Gebelik süresi yaklaşık 235 gündür (7,5 ay). Dişiler genellikle Mayıs-Haziran aylarında doğum yapar. İlk doğumda tek yavru, sonraki doğumlarda genellikle ikiz yavrular dünyaya gelir. Pronghorn embriyo gelişiminde benzersiz bir mekanizmaya sahiptir: döllenen yumurtalardan fazlası implante olur ancak embriyolar birbirlerini kemirerek eleme yapar ve yalnızca en güçlü 1-2 embriyo hayatta kalır.

Yeni doğan yavrular yaklaşık 3-4 kilogram ağırlığındadır. Doğumdan sonraki ilk birkaç gün otların arasına saklanarak yırtıcılardan korunur; koku salınımı son derece düşüktür. 3-4 günlükken annesinden daha hızlı koşabilir ve 1 haftalıkken sürüye katılır. Sütten kesme 4-5 ayda gerçekleşir. Dişiler 15-16 ayda, erkekler ise 2 yaşında cinsel olgunluğa ulaşır. Doğada ortalama yaşam süresi 7-10 yıldır.

Tehditler ve Koruma

Pronghorn, IUCN tarafından "Asgari Endişe" (Least Concern) kategorisinde değerlendirilmektedir. Toplam popülasyonun yaklaşık 700.000 birey olduğu tahmin edilmektedir. Ancak 19. yüzyıl sonunda aşırı avlanma nedeniyle sayıları 13.000'e kadar düşmüştü; başarılı koruma programlarıyla bugünkü seviyelere yeniden ulaşmıştır.

Alt türlerden biri olan Sonoran Pronghorn (A. a. sonoriensis) "Tehlike Altında" kategorisindedir ve Arizona-Meksika sınırında yalnızca birkaç yüz birey kalmıştır. Yarımada Pronghorn (A. a. peninsularis) ise Baja California'da yaşar ve yine tehlike altındadır.

Habitat parçalanması en önemli tehditlerden biridir. Çitler, otoyollar ve kentsel gelişim, göç yollarını engelleyerek popülasyonları birbirinden izole etmektedir. Pronghorn çit altından geçmeyi tercih eder (üstünden atlamaz) bu nedenle alt kısımda boşluk bırakılmayan çitler ciddi engeller oluşturur.

İklim değişikliği, kuraklık ve habitat bozulması da gelecekteki tehditleri arasındadır. Koruma çalışmaları göç koridorlarının korunması, çitlerin modifiye edilmesi ve habitat restorasyonunu kapsamaktadır. Wyoming ve Montana'da "pronghorn dostu çit" programları başarılı sonuçlar vermektedir.

İlginç Bilgiler